Excursies
Zaterdag 14 april 2012:
Wandelexcursie Rond Valthe en Exloo
Informatie volgt.
Dinsdag 15 mei tot en met zondag 20 mei
2012
Naar de rotstekeningen en
rituele plaatsen van Bohuslän (Zweden)
Inleiding
De DPV voorjaarsexcursie gaat in 2012 naar de
streek Bohuslän in Zweden. Daarnaast zullen op
de heen- en terugreis door Noord-Duitsland enkele interessante archeologische
locaties bezocht worden. Bohuslän ligt aan de
westkust van Zweden. U komt aan in Göteborg, per boot, waardoor u meteen de
scherenkust, waar deze streek beroemd door is, kunt ervaren. Bohuslän trekt in de zomermaanden veel Zweedse en Noorse
toeristen, met name aan de kust. De kale, rotsige eilanden met de rode houten
huisjes, de vissershutten, de stranden met gekleurde keien, de klippen en de
fraaie dalen en rotspartijen openen menig hart en inspireerden o.a. de beroemde
troubadour Evert Taube in de jaren dertig tot
lyrisch-poëtische liederen die nog steeds veel beluisterd worden.
Fig. 1: De schitterende kust
van Bohuslän.
De druk
van de kilometers dikke ijslaag die in de laatste ijstijd Scandinavië bedekte,
heeft grote gevolgen voor de ontwikkeling van het landschap gehad. Sinds het
ijs is weggesmolten stijgt het land, ook nu nog. Toen 12.000 jaar geleden het landijs zich terugtrok
uit Bohuslän lag een groot deel van het gebied nog
onder de zeespiegel. In Noord Bohuslän was de hoogste
waterstand
De ondergrond in het oostelijk gedeelte, richting
Dalsland, bestaat uit gneis. Een twintigtal
kilometers vanaf de kust is dat de beroemde Bohusgraniet,
terwijl aan de huidige scherenkust beide steensoorten voorkomen. De
granietplaten hier zijn de favoriete stekjes van de badgasten. De granietplaten
die verder landinwaarts liggen, maar in de Bronstijd bij de kust lagen, werden
de ondergrond voor een schat aan rotstekeningen, met motieven uit de jacht,
scheepvaart en landbouw.
Op de
gladde, vlakke rotsplaten zijn naast de sporen van de
prehistorische culturen, ook de sporen van het landijs nog duidelijk te zien.
Waterstromen uit die tijd sleten goten uit in het gesteente, het schuivende ijs
liet gletsjerkrassen na en hier en daar zijn kommen in het gesteente
uitgespoeld.
De graniet
is het jongste gesteente en strekt zich uit in een gordel van Gullmarn in het zuiden tot Idefjorden
in het Noorden. Bohuslän is een typisch voorbeeld van
een landschap met een ondergrond vol breuken. De breuklijnen vormen, gevuld met
zeewater, de diepe fjorden. Tijdens de ijstijden sleet het gesteente af en
werden de bergruggen afgerond. De hoogste berg van Bohuslän,
Björnerödpiggen bij Krokstad
in Noord-Bohuslän, is
Het reisprogramma
Dag 1
De eerste dag van de excursie reizen we per bus door
Noord-Duitsland naar Kiel. Niet ver van Kiel wordt het Steinzeitpark Albersdorf
bezocht. Vanwege het grote aantal archeologische monumenten wordt het gebied
wel de ‘Quadratmeile der Archäologie’
genoemd. Hier liggen verschillende varianten van hunebedden en grafheuvels. In
het nabijgelegen steentijddorp zijn enkele gereconstrueerde huizen uit de tijd
van de Trechterbekercultuur te bezichtigen. Hierna reizen we door naar Kiel en
gaan we aan boord van de nachtboot naar Göteborg. Na op de boot gedineerd te
hebben gaan we bijna letterlijk onder zeil om de volgende ochtend in Zweden
wakker te worden.
Dag 2
Direct na
aankomst met de boot bezoeken we het eiland
Hissingen in Göteborg, met prehistorische
monumenten in de vorm van grafheuvels (Bronstijd) en rotsschilderingen uit het
Neolithicum. Hier in de buurt zijn ook sporen van nederzettingen en vroege
landbouw gevonden. De rotsschilderingen zijn gemaakt van oker op licht
overhangende rotsen. Er staan o.a. herten, vissen en zigzagmotieven op.
Het eiland Tjörn, dat deel uitmaakt van het zuidelijk deel van de
scherenkust is het volgende doel. Hier zijn sporen van de Bronstijd, de
IJzertijd en de Vikingtijd te vinden. Er zijn rotsgravures
en een grafveld met veel kleine graven in verschillende vormen, gemarkeerd door
rolstenen. Deze graven komen uit de Midden-IJzertijd (in Zweden is dat 0-600 n.Chr.). Er valt ook een runensteen te bewonderen, die uit de Vikingtijd stamt.
Fig. 2:
Overzichtsfoto van de rotstekeningen bij Fossum (foto
Ellen Meijer).
Daarna
reizen we door naar Noord-Bohuslän, waar twintig
kilometer van de kust een schat aan rotsgravures te
ontdekken valt. Hier staat ook ons hotel, waar we deze dagen zullen verblijven.
Dit gebied, Tanum,
is werelderfgoed door de aanwezigheid van duizenden rotsgravures
in een relatief klein gebied, met een ongekende variëteit aan motieven en
stijlen. Vanaf het Neolithicum tot in de IJzertijd heeft de bevolking figuren
in het graniet gehakt, soms zelfs over oudere heen. Haast iedere boerderij
heeft zijn eigen rotsen met deze gravures, die in het Zweeds hällristningar
heten (häll, vlakke rots, ristning:
gravure).
U zult hier
‘s avonds bij strijklicht zonnepaarden, herten, mensfiguren en boten op een
rots zien oplichten. Daarvóór kijken we bij avondlicht nog naar de Fossumrots. Dit is een van de locaties die toegankelijk
zijn gemaakt door Unesco, de tekeningen ervan zijn ingeschilderd. Bijzonder
hier is dat veel rotstekeningen uit dezelfde periode zijn en dat die ook
waarschijnlijk van dezelfde hand zijn. Je kunt hier dus spreken van een
compositie, dankbaar object voor interpretatie. Veel symbolen, mooie
jachtscènes, tweelingmotieven…
Dag 3
De volgende dag bezoeken we ingeschilderde motieven en
krijgt u de kans zelf de graniet af te tasten om rotsgravures
te ontdekken die geleden hebben onder de verwering. Natuurlijk kunt ook
genieten van gravures die zich duidelijk aftekenen op de nog ongerepte rotsplaten, al dan niet overspoeld door een waterstroompje.
Ellen Meijer
(vrijwilliger Tanums Hällristningsmuseum
Underslös en al tientallen jaren betrokken bij een
documentatieproject) zal laten zien hoe om de tekeningen te documenteren de
rotsen worden afgewreven op papier, een fascinerend schouwspel, zeker als de
gravure eronder niet duidelijk zichtbaar was.
Fig.3:
‘Afwrijving’ van boot in Lövåsen (foto Gerhard Milstreu, Hällristningsmuseum Underslös).
De excursie
wordt ingeleid op Hällristningsmuseum Underslös, waar
u een rondleiding krijgt en er een tipje van de sluier opgelicht wordt over het
verband tussen de motieven en archeologische vondsten, datering en de recente
ideeën over het doel dat de bewoners hadden met het maken van deze rotsgravures. De laatste decennia is door uitgebreid
archeologisch onderzoek de rotsgravure een
belangrijke aanvulling geworden in het bronnenmateriaal van Neolithicum,
Bronstijd en Vroege IJzertijd.
Het is duidelijk dat het doel van de gravures niet was
de werkelijkheid te verbeelden, maar dat ze deel moeten hebben uitgemaakt van
riten en rituelen. Ter illustratie: Er staan bijvoorbeeld grote bijlen
afgebeeld, die in de vorm van offergaven o.a. in een moeras in Galstad (Västergötaland) zijn
gevonden en op 2.500 v.Chr. gedateerd werden. Deze bijlen waren gemaakt van
leem,
afgedekt met een laagje brons.
Afb. 4:
Rituele bijl en rotstekening met bijlen (foto Ellen Meijer).
In het
museum bevindt zich ook een deel van het rijksarchief en loopt momenteel een
uitgebreid Fig.
documentatieproject.
Ellen Meijer zal daar meer over vertellen. In de zomer organiseert de SSfPA (Scandinavian Society for Prehistoric Arts) die het
museum beheert, ook internationale werkseminaria
(zie www.rotstekening.nl
)
Na de
inleiding bezoeken we Vitlycke
en Aspeberg,
die vlak bij elkaar liggen. Er is veel te vertellen over de unieke gravures die
u hier zult zien. Ik noem alvast strijders met schilden met zonnekruisen,
bijlen, speren, boten, dieren (waaronder stieren met schaalkuiltjes onder de
staarten en paarden en vogels), processies en fraaie boten.
Bij Vitlycke beklimmen we de
berg, waar vandaan men een prachtig uitzicht heeft over het landschap en het
niet moeilijk is je een voorstelling te vormen van hoe het er in de Bronstijd
uitzag. Water erbij, bomen eraf, een subtropisch klimaat en het plaatje ziet er
ineens heel anders uit. Op deze berg bevinden zich ook twee grote grafheuvels
uit de Bronstijd en zijn sporen van nederzettingen gevonden.
Fig. 5: Een
van de vele afbeeldingen op Aspeberg: boten, hert,
stieren en een ploeger (foto Vitlyckemuseum).
De lunch
gebruikt u in het Vitlyckemuseum,
waar u een tentoonstelling kunt bekijken en tevens boeken kunt kopen en inzien
en souvenirs kunt aanschaffen. Er is ook een nederzettinkje uit de Bronstijd
nagebouwd.
De tweede excursie gaat naar Lövåsen en Sotetorp, een kilometer of tien
verderop. Lövåsen is beroemd om de prachtige schepen
met peddelaars en een fraai uitgevoerde ‘sjamaan’. De rots wordt wel ‘het brood’
(limpan) genoemd, door zijn opvallende vorm. Op de
steile wanden zijn ook gravures aangebracht en over de velden, kunt u, bij
wijze van spreken, de boten zien aan komen varen. Sotetorp is even een stukje lopen.
Ook hier staan afbeeldingen op een vertikaal vlak.
Het meest in het oog springend zijn de schepen met acrobaten die ruggelings
gebogen er boven staan afgebeeld. Als er tijd over is, kan de afbeelding van
een molen met mensen die aan touwen hangen, bekeken worden.
Fig. 6: Documentatie op Lövåsen. (foto Gerhard Milstreu, Hällristningsmuseum Underslös).
‘s Avonds zullen we een ronde rijden, waarbij we
misschien elanden zullen waarnemen.
Dag 4
De
volgende dag trekken we eerst richting kust. Bij Grebbebstad
(Grevby) ligt een schitterend grafveld uit de
IJzertijd, waar volgens de overlevering een slag tegen de Schotten is
uitgevochten.
Archeologen denken echter dat het de
begraafplaats is geweest die hoorde bij de nabij gelegen nederzetting Grevby. De oudste beschrijving van dit grafveld en de volksverhalen
daar omheen zijn van 1716. Naast vele kleine grafheuvels staan er hoge
verticale grafstenen. Er zijn verscheidene vondsten gedaan, waaronder
aardewerk, een kam en glazen kralen. Een aantal graven zijn in verschillende
periodes gebruikt.
Daarna bezoeken we een labyrint, waarschijnlijk
uit de Vikingtijd. Het ligt hoog en vanaf dit punt moet er vrij uitzicht over
zee zijn geweest. Misschien zijn er rituelen geweest die met zeevaart of
visserij te maken hebben gehad.
fig. 7 en 8 boven Grevby grafveld en Labyrint Ulmekärr
(foto’s
Na een ontspannen bezoekje aan het kustplaatsje
Grebbestad gaan we naar Blomsholm, ter hoogte van Strömstad
en al aardig dicht bij de Noorse grens. Hier ligt een enorm schip gevormd door
49 grote verticale steenblokken, dat stamt uit de IJzertijd. We zullen hier ook
een fraai grafveld bekijken, met een grote ‘domarering’
(steencirkelgraf van 10 steenblokken met een doorsnede van
Fig. 9:
‘Steenzetting’ in de vorm van een schip bij Blomsholm.
Op de terugweg stoppen we voor een steenkamergraf
(Bronstijd), die nog iets extra’s in petto heeft,
waarnaar ik u graag op zoek laat gaan. Vlakbij liggen enkele rotsen met
gravures, die, als u gisteren de koorts te pakken heeft gekregen, weer een
fraaie aanvulling vormen. Want geen plek is hetzelfde en iedere gravure is
uniek. De bootdrager en de honden zijn zeker het fotograferen waard.
Fig. 10:
Steenkamergraf Massleberg
De bus zal
terugrijden langs Bullare, een bijzonder lang en smal
meer, dat een breuklijn volgt. De bodem van Bohuslän is in de loop der eeuwen
onderhevig geweest aan een sterke horizontale druk met twee hoofdrichtingen,
waardoor er veel scheuren zijn in de bodem. Op deze wijze zijn ook de fjorden
ontstaan.
Dag 5
De reis gaat
terug naar Göteborg. Hier begeven we
ons naar het Stadsmuseum in het centrum van Göteborg. U zult nu veel vondsten
op de prehistorische afdeling in verband kunnen brengen met de figuren die u op
de rotsen heeft gezien. Uit de Bronstijd zijn depotvondsten gedaan van onder
andere wapens, waarschijnlijk als offergave achtergelaten.
De stad Göteborg heeft een lange geschiedenis. Ze is
meerdere malen verplaatst, maar dat we in dit Göteborg in het museum zijn,
hebben we te danken aan een aantal van onze landgenoten in de zeventiende eeuw.
Zij hebben de stad her- bouwd, met een centrum met
typisch Nederlandse kanalen en een stratenplan dat in meerdere steden gevolgd
is, o.a. in Amerika.
Fig. 11:
Stadsmuseum Göteborg.
Van hieruit
gaat u naar de boot en vaart u terug naar Kiel, waar u de volgende ochtend
aankomt.
Dag 6
Halverwege de busrit van Kiel naar huis wordt een
bezoek gebracht aan Bad Bederkesa. De burcht van Bederkesa
herbergt een uitstekend archeologisch museum. Er is een tentoonstelling
ingericht over de drie grote projecten die de laatste decennia in de streek
hebben plaatsgevonden, o.a. de klassieke opgraving van de terpbewoning op de Feddersen Wierde. Vervolgens wordt er geluncht in een
restaurant aan de oever van het bij het museum gelegen meer. Als de tijd het
toelaat zal de excursie worden afgesloten met een archeologische wandeling bij Flögeln, niet
ver van Bederkesa, om vervolgens aan het eind van de
middag weer in Groningen aan te komen.
Fig. 12:
Museum Burg Bederkesa (foto
Praktische en zakelijke gegevens
De excursie staat onder leiding van de in Zweden
woonachtige
We gebruiken op deze reis een comfortabele bus en
verblijven in hotel Gestgifveri in Tanum. De nachtelijke overtocht van Kiel
naar Göteborg v.v. is per veerboot, waarop ook gedineerd en ontbeten wordt
(neem daarvoor een kleine weekendtas voor de spullen die u aan boord nodig
hebt, zodat u hier niet met een zware koffer hoeft te sjouwen). Tijdens de
excursie worden enkele korte wandelingen gemaakt. Stevig schoeisel wordt
aanbevolen.
De kosten van deze reis zijn € 995 p.p.
Extra kosten:
Eenpersoonskamer € 85,-
Eenpersoonsbinnenhut € 75,-
Tweepersoonsbinnenhut met 2 bedden naast elkaar € 29,- p.p.
(Anders krijgt u een stapelbed)
Reis- en annuleringsverzekering zijn daarbij niet
inbegrepen. De reis is geheel verzorgd (volpension), inclusief de entrees en de
gidsen. Bij de avondmaaltijd is ijswater en koffie/thee inbegrepen. Extra
consumpties zijn voor eigen rekening. Op de heenreis wordt gestopt bij een
wegrestaurant waar u voor eigen rekening kunt lunchen. Er wordt één keer
gepicknickt; u kunt overwegen hiervoor een klapstoeltje mee te nemen. Bij
onvoldoende inschrijvingen zal de reis geen doorgang kunnen vinden, hiervan
ontvangt u dan zo spoedig mogelijk bericht.
Ook niet-leden van de DPV kunnen zich aanmelden voor de reis!
Toelichting op het
aanmeldingsformulier:
·
Geef aan met wie u een
tweepersoons kamer wenst te delen, bij partners die hetzelfde adres delen de
gegevens onderaan het formulier invullen, anders graag een apart formulier
invullen (eventueel aangeven of u twee losse bedden of een tweepersoonsbed
wenst, ook kunt u aangeven of u een hut wenst met 2 bedden naast elkaar)
·
Geef ook aan waar u wenst
op te stappen. De opstapplaatsen zijn: Assen, Haren en Groningen.
·
En zoals altijd bij de
grote excursies: geef naam en telefoonnummer door van iemand in Nederland met
wie wij zo nodig contact kunnen opnemen.
·
Velen hebben tegenwoordig
doorlopende reis- en annuleringsverzekeringen. Daarom is dit niet in de prijs
inbegrepen. Een reisverzekering van ons reisbureau kost € 1,60 per persoon per
dag extra en is verplicht als u nog niet verzekerd bent. Indien u een eigen
verzekering hebt, wordt u verzocht de naam en polisnummer van uw verzekering op
het aanmeldingsformulier aan te geven.
·
De annuleringsverzekering
komt op 5,5% van de totale reissom + 9,7% assurantiebelasting (graag uw
geboortedatum vermelden). U kunt tot 6 weken vóór vertrek de reis annuleren,
maar eventuele extra kosten die wij hierdoor krijgen kunnen we aan u
doorberekenen. Na die 6 weken voor vertrek bent u 90% van de hele reissom
verschuldigd.
Wij willen graag tijdig weten hoeveel
eenpersoonskamers nodig zijn, soms moeten we extra kamers aanvragen bij een
hotel. Geeft u zich dus tijdig hiervoor op, liefst in januari.
Het vertrek op 15 mei uit Assen is om 7:30, Haren
7:45 en Groningen 8:00 uur. De aankomst in Groningen op 20 mei is gepland om
18:00 uur om vervolgens door te rijden naar Haren en Assen.
Enige weken voor vertrek ontvangt U de nota,
evenals een reisgids met het programma, instap- en vertrekdetails en andere
belangrijke zaken.
Opgaven via bijgevoegd formulier uiterlijk
zaterdag 25 februari 2012, doch zo spoedig mogelijk, onder gelijktijdige
aanbetaling van € 150.- op rekening 662461681 t.n.v. DPV Assen, met vermelding
“Reis Zweden”. N.B. U bent pas
ingeschreven als dat bedrag is overgemaakt.
Voor nadere informatie: tel. 050-4061545; e-mail: p.lecoultre@home.nl
Wij wensen u een heel plezierige reis toe!
